Sức khỏe tâm thần tại Việt Nam: Từ nhận diện gánh nặng đến hành động chăm sóc toàn diện

Nhân Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới 10/10, các số liệu nghiên cứu và chính sách hiện hành cho thấy Việt Nam cần tiếp cận sức khỏe tâm thần toàn diện hơn – từ phòng ngừa, phát hiện sớm đến điều trị và phục hồi tại cộng đồng, ưu tiên trẻ em, thanh thiếu niên và người cao tuổi.

Ảnh minh họa (Báo Sức khỏe & Đời sống)

Sức khỏe tâm thần – vấn đề sức khỏe cộng đồng không thể xem nhẹ

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), sức khỏe tâm thần không chỉ là không mắc rối loạn tâm thần, mà là trạng thái khỏe mạnh về cảm xúc, tâm lý và xã hội, giúp con người nhận biết khả năng bản thân, ứng phó căng thẳng, học tập và làm việc hiệu quả. Sức khỏe tâm thần gắn chặt với sức khỏe thể chất: khó khăn tâm lý kéo dài ảnh hưởng đến sinh hoạt, lao động; ngược lại, bệnh lý thể chất cũng có thể làm tăng nguy cơ lo âu, trầm cảm.

Những số liệu đáng chú ý

• Điều tra sức khỏe tâm thần vị thành niên Việt Nam năm 2021 trên 5.996 người 10–17 tuổi: 21,7% gặp vấn đề sức khỏe tâm thần trong 12 tháng trước khảo sát, nhưng chỉ 8,4% trong số đó tiếp cận dịch vụ hỗ trợ hoặc tư vấn.
• Nghiên cứu năm 2026 trên 2.631 học sinh THPT tại TPHCM: 50,3% có triệu chứng lo âu, 42,6% có triệu chứng trầm cảm, 31,1% có triệu chứng căng thẳng.
• Nghiên cứu trên 322 người cao tuổi đến khám tại Phòng khám Lão khoa, Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM: 39,4% có kết quả sàng lọc trầm cảm dương tính.

Các số liệu này không đại diện cho toàn bộ dân số và không đồng nghĩa với tỷ lệ được chẩn đoán mắc bệnh, nhưng cho thấy nhu cầu tăng cường phát hiện sớm, hỗ trợ tâm lý và bảo đảm tiếp cận dịch vụ ở trường học, cơ sở y tế và cộng đồng. Hiện vẫn cần các cuộc điều tra dịch tễ học toàn quốc được cập nhật.

Chính sách và chương trình của Nhà nước

• Quyết định 155/QĐ-TTg (29/1/2022): Kế hoạch quốc gia phòng, chống bệnh không lây nhiễm và rối loạn sức khỏe tâm thần giai đoạn 2022–2025.
• Quyết định 1591/QĐ-TTg (8/12/2023): Chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần trẻ em, chăm sóc trẻ em mồ côi giai đoạn 2023–2030.
• Quyết định 89/QĐ-TTg (23/1/2024): Chiến lược quốc gia bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân đến năm 2030, tầm nhìn 2045, trong đó có phát triển nhân lực chuyên khoa tâm thần.
• Quyết định 1709/QĐ-BYT (12/6/2026): Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026–2035.
• Quyết định 1981/QĐ-BYT (1/7/2026): Hướng dẫn dự phòng rối loạn tâm thần và quản lý, chăm sóc y tế, xã hội cho người mắc rối loạn tâm thần tại cộng đồng.

Sáu định hướng chăm sóc sức khỏe tâm thần toàn diện

1. Từ điều trị sang chăm sóc toàn diện

Kết hợp phòng ngừa, phát hiện sớm, điều trị và phục hồi; hướng dẫn kỹ năng ứng phó căng thẳng và nhận biết dấu hiệu cần tìm kiếm trợ giúp.

2. Tăng năng lực y tế cơ sở

Đào tạo nhân lực, xây dựng quy trình sàng lọc, chuyển tuyến và phối hợp liên ngành. Sàng lọc phải gắn với đánh giá chuyên môn; kết quả sàng lọc không đồng nghĩa với chẩn đoán.

3. Ưu tiên trẻ em, thanh thiếu niên và nhóm dễ tổn thương

Trường học hỗ trợ tâm lý và kết nối dịch vụ chuyên môn; gia đình lắng nghe, đồng hành. Người cao tuổi, người bệnh mạn tính, người khuyết tật cũng cần được quan tâm.

4. Môi trường sống, học tập, làm việc lành mạnh

Giảm áp lực không hợp lý, phát huy trách nhiệm của gia đình, nhà trường, cơ quan và cộng đồng.

5. Đổi mới truyền thông

Giúp người dân hiểu đúng, tránh kỳ thị, gán nhãn; cảnh báo thông tin sai lệch và nguy cơ tự chẩn đoán trên mạng.

6. Nghiên cứu, giám sát và đánh giá

Cập nhật dữ liệu dịch tễ học, đánh giá nhu cầu và rào cản tiếp cận dịch vụ để điều chỉnh chính sách dựa trên bằng chứng.

Mỗi người có thể bắt đầu từ việc nhỏ

Quan tâm giấc ngủ, vận động phù hợp, duy trì quan hệ tích cực, chia sẻ khi gặp khó khăn và tìm đến nhân viên y tế có chuyên môn khi những biểu hiện bất ổn kéo dài hoặc ảnh hưởng đến cuộc sống. Khi người thân có dấu hiệu suy sụp hoặc thay đổi hành vi đáng lo ngại, hãy lắng nghe không phán xét và hỗ trợ họ tiếp cận dịch vụ y tế phù hợp.

Nguồn tham khảo: Báo Sức khỏe & Đời sống – "Sức khỏe tâm thần tại Việt Nam: Từ nhận diện gánh nặng đến hành động chăm sóc toàn diện" (10/10/2026).